Oddolne archiwum przełomu: Europeana 1989

Uczestnicy prezentacji projektu Europeana 1989

Podczas spotkania zorganizowanego dziś w warszawskim Domu Spotkań z Historią zaprezentowano nowy projekt Europeany dotyczący przełomowego 1989 roku. Europeana 1989 to inicjatywa, w ramach której gromadzone będą oddolnie materiały historyczne: fotografie, relacje, filmy i nagrania audio dokumentujące wydarzenia polityczne, ale i życie codzienne w tym okresie. Od dziś każdy może udostępnić swoje zdigitalizowane zasoby na stronie www.europeana1989.eu lub użyczyć je do digitalizacji podczas jednej z trzech publicznych zbiórek w Warszawie (8-9 czerwca), Poznaniu (14-15 czerwca) i Gdańsku (21-22 czerwca). Koordynatorem polskiej odsłony inicjatywy jest Narodowy Instytut Audiowizualny. Ambasadorami Europeana 1989 w Polsce są Tadeusz Mazowiecki i Chris Niedenthal. W akcji wezmą udział także Czechy, Estonia, Niemcy, Węgry, Litwa i Łotwa.

Europeana organizując infrastrukturę dla tego projektu nawiązała współpracę z serwisem History Pin, pozwalającym na czytelne i atrakcyjne prezentowanie zbiorów (m.in. z wykorzystaniem Google Street View). Dziś w kolekcji dotyczącej 1989 roku znajduje się 6905 obiektów, pozyskanych z niemieckiego serwisu Wir waren so frei.

Projekt jest interesujący z kilku względów: po pierwsze, to zakrojona na szeroką skalę próba pozyskania prywatnych zasobów archiwalnych, do których trudno dotrzeć instytucjom pamięci, a które – szczególnie nagrania audio i materiały video na VHS – ze względu na specyfikę techniczną zagrożone są zniszczeniem. Zwrócił na to uwagę obecny na konferencji w DSH dyrektor Europeany ds. rozwoju Harry Verwayen, podkreślając też, że Europeana chce współpracować nie tylko z publicznymi instytucjami GLAM, ale też realizować projekty społecznościowe. Pierwszą taką próbą była akcja zbierania pamiątek z I wojny światowej (www.europeana1914-1918.eu), która być może wzbogaci się o polską odsłonę w 2014 roku.

Idea budowania archiwum w oparciu o zbiory pozainstytucjonalne, prywatne, nieformalne, tworzone oddolnie może pozwolić historykom uzupełnić zasoby źródłowe dotyczące 1989 roku. Być może okaże się, że narracja o tamtej rzeczywistości budowana na bazie prywatnych zasobów historycznych odbiegać będzie od tej znanej z podręczników historii, akcentujących przede wszystkim wątki polityczne i gospodarcze przełomu lat 80. i 90.

Drugą ważną cechą projektu Europeana 1989 jest to, że wszystkie treści zgromadzone w ramach publicznej zbiórki będą udostępniane na wolnej licencji (dokładniej na licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa – Na Tych Samych Warunkach). Oznacza to, że swobodnie wykorzystywać je będzie można np. w projektach edukacyjnych dotyczących najnowszej historii Polski czy do ilustrowania haseł Wikipedii. Takie zasady gromadzenia i udostępniania skanów archiwaliów stanowią jednak duże wyzwanie dla organizatorów projektu – potrzebna jest odpowiednia edukacja jego uczestników w zakresie podstawowych zasad prawa autorskiego (nie tylko wolnych licencji, ale także ochrony wizerunku). W rozdawanej podczas konferencji broszurze Przewodnik po digitalizacji pamiątek – Europeana 1989 znalazły się już odpowiednie informacje na ten temat.

Warto przy okazji zapytać o to, czy planowane są już inicjatywy edukacyjne z wykorzystaniem gromadzonych od dzisiaj zbiorów. Wadą wielu projektów digitalizacyjnych jest polityka scan and dump – po udostępnieniu zdigitalizowanych treści online projekt jest zamykany i brakuje odpowiedniej promocji i edukacji do wykorzystywania opublikowanych materiałów. Czy w tym przypadku będzie inaczej?

Trzecią ważną cechą projektu Europeana 1989 jest to, że nie będzie to jedynie internetowa inicjatywa. Planowany cykl spotkań i zbiórek pozwolić może na dotarcie do tych osób, które nie posiadają odpowiednich kompetencji w zakresie samodzielnej digitalizacji. Sukces tej nowej inicjatywy może pokazać, że digitalizacja to nie tylko pewien proces techniczny, ale także działanie społeczne, w ramach którego wokół digitalizowanych zbiorów pojawiają się nowe interpretacje przeszłości, zdobywane są nowe kompetencje, tworzy się jakaś wartość dodana.

Strona projektu Europeana 1989: www.europeana1989.eu

Na zdjęciu: promocja projektu w Domu Spotkań z Historią; od lewej: Michał Merczyński (NINA), Chris Niedenthal, Frank Drauschke (Fact and Files) oraz Harry Verwayen (Europeana).