[Z repozytoriów]: Edukacja w miejscach pamięci – od reliktu do refleksji

Przeszłość można poznawać, ale przeszłość można też przeżyć, doświadczyć. Możliwość doświadczenia historii, niejako dotknięcia jej, uzasadnia istnienie miejsc pamięci i szczególne ich pielęgnowanie. Grzegorz Żuk, adiunkt w Instytucie Kulturoznawstwa i dyrektor Wydawnictwa UMCS, podejmuje temat edukacji historycznej praktykowanej w muzeum w dawnym obozie koncentracyjnym na Majdanku. Artykuł Edukacja w miejscach pamięci – od reliktu do refleksji, pierwotnie opublikowany w tomie „Pamięć jako kategoria rzeczywistości kulturowej”, pod redakcją Jana Adamowskiego i Marty Wójcickiej (Lublin 2012), został zdeponowany w Repozytorium CeON i udostępniony na licencji CC BY 3.0 PL.

„Szczególna rola tego typu miejsc polega na dostarczeniu wiedzy i wzbudzaniu związanych z tą wiedzą emocji, potrzebnych do budowania pamięci historycznej danej społeczności. Przyswojenie określonej wiedzy stanowi pierwszy etap, po nim przyjść powinna refleksja i zastanowienie nad własnym systemem wartości.”

„Pedagogika pamięci” w ujęciu Żuka wymaga współgrania wiedzy jako aktywności intelektualnej z emocjonalnym doświadczeniem. Relikt, z którym miejsce pamięci pozwala na obcowanie, ma wzbudzić w odbiorcy zaangażowanie. Jednocześnie osobiste doświadczenie jest czymś jakościowo innym niż sama wiedza faktograficzna. Pełne poznanie wymaga wręcz emocjonalnego zaangażowania. Takie doświadczenie prowadzi do refleksji moralnej. Osobista konfrontacja z pomnikiem przeszłości, a zwłaszcza z masowymi reliktami, wywołuje silne wrażenie. Odbiorca ma dzięki temu doświadczyć przeżycia moralnego.

W muzeum na Majdanku ogromne wrażenie wywiera kolekcja butów. Setki tysięcy butów ofiar to właśnie wywołujące wstrząs masowe relikty. Już w 1944 r. pisał o nich Jerzy Putrament na łamach „Rzeczpospolitej”. Do dziś wiele wspomnień z wizyty w muzeum poświęca tej kolekcji dużo uwagi.

W tekście Edukacja w miejscach pamięci… pojawia się wątek nauczania on-line i jego ograniczeń. Żeby przeżyć miejsce pamięci, trzeba odwiedzić je osobiście i skonfrontować się z nim. Narzędzia internetowe można wykorzystywać wyłącznie do spraw organizacyjnych.

W artykule Żuka pojawiają się trzy kontrowersyjne założenia, które uważam za warte podkreślenia:

  1. wyższość doświadczenia i emocji nad poznaniem czysto intelektualnym. Jest to założenie wyrażone przez autora wprost, ale w żaden sposób nie uzasadnione. W moim przekonaniu tego uzasadnienia brakuje. Kwestia ta wywołuje dyskusję o sens wiedzy akademickiej, która dystansuje się (przynajmniej w swym głównym nurcie) od poznania emocjonalnego. Pojawia się wątpliwość, w którym miejscu przebiega granica między oczyszczającym wzruszeniem a grą na emocjach.
  2. Powinność moralnego przeżycia. Z tym założeniem związane jest przekonanie o silnym powiązaniu moralności ze sferą emocjonalną. Sama wiedza i poznanie intelektualne, zdaje się mówić Żuk, nie pozwala przepracować w pełni moralnych głębi traumatycznej przeszłości. Takie stanowisko prowadzi w konsekwencji do wniosku o wyższości przeszłości, którą można emocjonalnie doświadczyć nad przeszłością, której odczuć się już nie da, choćby z powodu upływu czasu. Z tą relatywizacją trudno się zgodzić.
  3. Miejsce pamięci zapewnia warunki do skupienia uwagi na upamiętnianych wydarzeniach. Wśród form edukacyjnych znajdują się również kilkudniowe warszaty. Nawet jednak krótsza konfrontacja oznacza niejako rekolekcje, których uczestnik ma zapewnioną ciszę i czas na wewnętrzne wyciszenie, skoncentrowanie się i przemyślenie tematu. Odróżnić jednak należy wewnętrzne wyciszenie i skupienie od moralnego przeżycia, choć to ostatnie może potrzebować tego pierwszego.

Artykuł Żuka zahacza o wiele fundamentalnych sporów: czym jest historiografia, jaką rolę pełni przeszłość w teraźniejszości i jaki powinien być do niej nasz stosunek. Czy tragiczna przeszłość nakłada na potomnych szczególne moralne zobowiązania? Pisząc o tym łatwo jest popaść w śmiertelnie poważny ton. Cień ludobójstwa jest jednak gęsty i stanowi argument na rzecz tezy o szczególnym charakterze tej tematyki.

autor: Grzegorz Żuk
źródło: Repozytorium Centrum Otwartej Nauki
adres bibliograficzny: „Pamięć jako kategoria rzeczywistości kulturowej”, red. Jan Adamowski i Marta Wójcicka, Lublin 2012, s. 237–244.
URL: http://repozytorium.ceon.pl/bitstream/handle/123456789/445/Edukacja_w_miejscach%20pami%C4%99ci.pdf?sequence=1&isAllowed=y